Azərbaycan Konstitusiyası: məhkəmə hakimiyyəti və Prokurorluq (maddə 125–133)
Bu konspekt VII fəsli — 125–133-cü maddələri (məhkəmə hakimiyyəti və Prokurorluq) əhatə edir. Hakimlik imtahanına hazırlaşanlar üçün bu, «ev fəslidir», vəkillik üçün də dəyişməz sual mənbəyidir. Fəslin üç qızıl damarı: hakimə aid tələblər (yaş həddi 2016-da ləğv edilib!), kənarlaşdırma səslərinin 95/83/63 nərdivanı və Prokurorluğun üçpilləli təyinat sxemi. Əvvəlki mövzu: İcra hakimiyyəti (maddə 99–124).
Məhkəmə sistemi və ədalət mühakiməsinin prinsipləri (maddə 125, 127, 129)
Məhkəmə hakimiyyətini ədalət mühakiməsi yolu ilə yalnız məhkəmələr həyata keçirir. Sistemin sadalaması: Konstitusiya Məhkəməsi, Ali Məhkəmə, apellyasiya məhkəmələri, ümumi məhkəmələr və digər ixtisaslaşdırılmış məhkəmələr. Məhkəmə hakimiyyəti konstitusiya, mülki və cinayət məhkəmə icraatı vasitəsilə və qanunla nəzərdə tutulmuş digər vasitələrlə həyata keçirilir; cinayət icraatında Prokurorluq və müdafiə tərəfi iştirak edir. Fəslin qırmızı xətti: məhkəmələrin səlahiyyətlərinin dəyişdirilməsi məqsədilə müəyyən olunmamış üsulların tətbiqi və fövqəladə məhkəmələrin yaradılması qadağandır (maddə 125).
Hakimlər müstəqildirlər, yalnız Konstitusiyaya və qanunlara tabedirlər və səlahiyyətləri müddətində dəyişilməzdirlər. Məhkəmə icraatına hər hansı şəxs tərəfindən bilavasitə və ya dolayı yolla məhdudiyyət qoyulması, qanunazidd təsir, hədə və müdaxilə yolverilməzdir. İcraat bütün məhkəmələrdə aşkar keçirilir — qapalı iclasa yalnız bu dəyərlərin qorunması üçün yol verilir:
dövlət sirri
peşə sirri
kommersiya sirri
şəxsi və ailə həyatının sirri
Məhkəmə icraatı çəkişmə prinsipi əsasında aparılır. İcraat dili: ədalət mühakiməsi Azərbaycan dilində və ya müvafiq yerin əhalisinin çoxluq təşkil edən hissəsinin dilində aparılır; icraat dilini bilməyən iştirakçılara işin materialları ilə tam tanışlıq, tərcüməçi və məhkəmədə ana dilində çıxış hüququ təmin edilir (maddə 127). Məhkəmə qərarları dövlətin adından çıxarılır, icrası məcburidir, icra olunmaması məsuliyyətə səbəb olur; qərar qanuna və sübutlara əsaslanmalıdır (maddə 129).
Hakimin statusu: tələblər, toxunulmazlıq, kənarlaşdırma (maddə 126, 128)
Hakim ola bilər (maddə 126):
seçkilərdə iştirak hüquqlu
ali hüquq təhsilli
hüquqşünas ixtisası üzrə 5 ildən artıq işləmiş
AR vətəndaşı
⚠ İmtahan tələsi: 2016-cı il referendumu yaş hədlərinin hər üçünü sildi — deputat (25), Prezident (35) və hakim (30): Referendum Aktının 28-ci bəndi ilə 126-cı maddədən «yaşı 30-dan aşağı olmayan» sözləri çıxarılıb. Köhnə dərsliklər, hətta bəzi rəsmi saytlar hələ də 30 yaş yazır — bu, köhnə mənbə tələsidir, hazırda hakimlik üçün yaş həddi yoxdur. Dəyişməz qalan detallar: təhsil sadəcə «ali» yox, ali hüquq təhsilidir, staj isə məhz hüquqşünas ixtisası üzrə hesablanır.
Hakim vəzifəsi ilə bir araya sığmayanlar (maddə 126): hakimlər heç bir başqa seçkili və təyinatlı vəzifə tuta bilməzlər; elmi, pedaqoji və yaradıcılıq fəaliyyətindən başqa sahibkarlıq, kommersiya və digər ödənişli fəaliyyətlə məşğul ola bilməzlər; siyasi fəaliyyətlə məşğul ola bilməz və siyasi partiyalara üzv ola bilməzlər; vəzifə maaşından və həmin istisna fəaliyyətlərə görə aldıqları vəsaitdən başqa məvacib ala bilməzlər.
Hakimlər toxunulmazdırlar; cinayət məsuliyyətinə yalnız qanunla müəyyən edilmiş qaydada cəlb oluna bilərlər, səlahiyyətlərinə də yalnız qanunla müəyyən edilmiş əsaslarla xitam verilə bilər. Cinayət törədildikdə vəzifədən kənarlaşdırma mexanizmi işə düşür: təşəbbüsü Ali Məhkəmənin rəyi əsasında Prezident Milli Məclis qarşısında qaldırır; qərarı Milli Məclis qəbul edir — Konstitusiya Məhkəməsi, Ali Məhkəmə və apellyasiya məhkəmələrinin hakimləri üçün 83, digər hakimlər üçün 63 səs çoxluğu ilə (maddə 128).
| Kənarlaşdırma səsi | Kimə aiddir |
|---|---|
| 95 | Prezidentin vəzifədən kənarlaşdırılması (maddə 107) |
| 83 | Konstitusiya Məhkəməsi, Ali Məhkəmə və apellyasiya məhkəmələri hakimlərinin kənarlaşdırılması |
| 63 | digər məhkəmələrin hakimlərinin kənarlaşdırılması |
Konstitusiya Məhkəməsi, Ali Məhkəmə, apellyasiya məhkəmələri (maddə 130–132)
Konstitusiya Məhkəməsi 9 hakimdən ibarətdir; hakimləri Prezidentin təqdimatı ilə Milli Məclis təyin edir (maddə 130). Əsas funksiyaları: səlahiyyətli subyektlərin sorğusu əsasında qanunların, Prezident fərmanlarının, Nazirlər Kabineti qərarlarının və digər normativ aktların Konstitusiyaya uyğunluğunun yoxlanılması; Konstitusiyanın və qanunların şərhi; hakimiyyət qolları arasında səlahiyyət mübahisələrinin həlli. İki fərdi kanal xüsusi vacibdir: hər kəs hüquq və azadlıqlarını pozan normativ aktlardan və məhkəmə aktlarından qanunla müəyyən edilmiş qaydada Konstitusiya Məhkəməsinə fərdi şikayət verə bilər; məhkəmələr isə Konstitusiyanın və qanunların şərhi üçün Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət edə bilərlər. Konstitusiya Məhkəməsinin qərarları AR ərazisində məcburi qüvvəyə malikdir.
📌 Qeyd — KM-in «səpələnmiş» səlahiyyətləri: əvvəlki mövzulardan yığılan mənzərəni bir yerdə saxla: KM həm də MM seçkilərinin nəticələrini təsdiq edir (m. 86), Prezident seçkilərinin yekunlarını elan edir (m. 102), andiçmədə iştirak edir (m. 103), istefanı qəbul edir (m. 104), impiçment təşəbbüsünü qaldırır (m. 107), müharibə şəraitində MM-in və Prezidentin müddətlərini uzadır (m. 84, 101). Testlərdə bu funksiyalar tez-tez «hansı orqan?» formasında soruşulur.
Ali Məhkəmə — ümumi və ixtisaslaşdırılmış məhkəmələrin icraatına aid mülki, cinayət və digər işlər üzrə ali məhkəmə orqanıdır və ədalət mühakiməsini kassasiya qaydasında həyata keçirir (maddə 131). Apellyasiya məhkəmələri qanunla səlahiyyətlərinə aid edilmiş işlər üzrə yuxarı instansiya məhkəmələridir (maddə 132). Hər üç qurumun hakimləri eyni qaydada təyin olunur: Prezidentin təqdimatı ilə Milli Məclis.
Prokurorluq (maddə 133)
Prokurorluq qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada və hallarda beş funksiya yerinə yetirir:
qanunların icrasına nəzarət
cinayət işi başlamaq və istintaq aparmaq
dövlət ittihamını müdafiə etmək
məhkəmədə iddia qaldırmaq
məhkəmə qərarlarından protest vermək
Prokurorluq ərazi və ixtisaslaşdırılmış prokurorluqların Baş prokurora tabeliyinə əsaslanan vahid mərkəzləşdirilmiş orqandır. Kadr sxemi üçpilləlidir:
| Kim | Kim təyin (və azad) edir |
|---|---|
| Baş prokuror | Milli Məclisin razılığı ilə Prezident |
| Baş prokurorun müavinləri, ixtisaslaşdırılmış respublika prokurorluqlarının rəhbərləri, Naxçıvan MR prokuroru | Baş prokurorun təqdimatı ilə Prezident |
| Digər prokurorlar | Baş prokuror |
⚠ İmtahan tələsi: Baş prokurorda parlament razılığı həm təyinat, həm azadetmə üçün tələb olunur — Baş nazirdəki asimmetriyadan (təyinat razılıqla, azadetmə razılıqsız) fərqli. İki vəzifənin rejimlərini əvəzləyən variantlar hesablanmış tələdir.
Növbəti mövzu: Naxçıvan MR, bələdiyyələr, hüquq sistemi və Konstitusiyaya dəyişikliklər (maddə 134–158)
