Oğurluq, soyğunçuluq, quldurluq və hədə-qorxu ilə tələb etmə: əmlak əleyhinə olan cinayətlərinin fərqi (CM 177, 180, 181, 182)
Cinayət hüququ · Mülkiyyət əleyhinə cinayətlər
Oğurluq, soyğunçuluq, quldurluq və hədə-qorxu ilə tələb etmə: əmlak cinayətlərinin fərqi (CM 177, 180, 181, 182)
Bu dörd cinayət birbaşa mülkiyyət münasibətlərinə qəsd edir və zahirən bir-birinə oxşadığına görə həm imtahanda, həm də təcrübədə tez-tez səhv tövsif olunur. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 13-cü maddəsinə görə mülkiyyət toxunulmazdır və dövlət tərəfindən müdafiə olunur. Cinayət-hüquqi müstəvidə bu cinayətləri ayıran əsas meyarlar — götürmə üsulu, zorakılığın dərəcəsi və əmlakın verilməsi anıdır. Aşağıda hər birini CM maddələrinə və Ali Məhkəmə Plenumunun mövqeyinə istinadla izah edirik.
Qısa cavab
› Oğurluq (177) — əmlakın gizli götürülməsi.
› Soyğunçuluq (180) — əmlakın açıq götürülməsi (zorsuz və ya həyat üçün təhlükəli olmayan zorla).
› Quldurluq (181) — həyat və ya sağlamlıq üçün təhlükəli zorakılıqla (və ya belə hədə ilə) basqın.
› Hədə-qorxu ilə tələb (182) — əmlakın gələcəkdə verilməsinin hədə ilə tələb edilməsi.
Ümumi məxrəc: talama anlayışı
Oğurluq, soyğunçuluq və quldurluq talama cinayətləridir. Ali Məhkəmə Plenumunun 3 mart 2005-ci il tarixli 1 nömrəli Qərarına görə talama dedikdə özgə əmlakının tamah məqsədilə, hüquqazidd və əvəzsiz götürülməsi və təqsirkarın və ya başqa şəxsin xeyrinə yönəldilməsi başa düşülür. Hədə-qorxu ilə tələb etmə isə formaca talamaya yaxın olsa da, predmeti təkcə əmlak deyil, həm də əmlak hüquqları ola bilər və əmlak dərhal götürülmür.
1. Oğurluq (CM-nin 177-ci maddəsi)
177-ci maddə oğurluğu özgənin əmlakını gizli talama kimi müəyyən edir. Plenumun qərarına görə götürmə o zaman gizlidir ki, mülkiyyətçi, digər sahib və ya kənar şəxslər olmasın, yaxud olsalar da hadisəni hiss etməsinlər.
Burada vacib subyektiv meyar var: əgər təqsirkar gizli hərəkət etdiyini güman edirsə, onu görmüş olsalar belə əməl yenə də gizli talama (oğurluq) sayılır. Yəni gizlilik təqsirkarın təsəvvürünə görə qiymətləndirilir.
Miqdar həddi (177-ci maddənin Qeydi): məsuliyyət əmlakın sahibinə 30 manatdan 1000 manatadək ziyan vurulduqda yaranır; «xeyli miqdar» — 1000–7000 manat, «külli miqdar» — 7000 manatdan artıq sayılır.
2. Soyğunçuluq (CM-nin 180-ci maddəsi)
180-ci maddəyə görə soyğunçuluq özgənin əmlakını açıq talamadır. Burada təqsirkar əməlinin başqaları tərəfindən görüldüyünü dərk edir, lakin buna baxmayaraq əmlakı açıq götürür.
Soyğunçuluq zor tətbiq etmədən də (məsələn, çantanı qapıb qaçma), həyat və sağlamlıq üçün təhlükəli olmayan zorla da törədilə bilər (180.2.4 — döymə, əl-qolunu bağlama, hərəkəti məhdudlaşdırma və s.). Məhz bu — zorakılığın xarakteri — soyğunçuluğu quldurluqdan ayıran həlledici xəttdir.
3. Quldurluq (CM-nin 181-ci maddəsi)
181-ci maddəyə görə quldurluq — özgənin əmlakını talamaq məqsədilə, həyat və ya sağlamlıq üçün təhlükəli zorakılıqla, yaxud belə zorakılıq tətbiq ediləcəyi hədəsi ilə edilən basqındır.
Quldurluğun mühüm xüsusiyyəti — bitmə anıdır: Plenumun qərarına görə quldurluq basqın anından bitmiş sayılır, yəni təqsirkar əmlakı ələ keçirməsə belə cinayət başa çatmış olur. Bu, quldurluğu «kəsilmiş (formal) tərkibli» cinayət edir. Oğurluq və soyğunçuluq isə əmlak götürülüb təqsirkarın ondan istifadə imkanı yarandıqda bitmiş sayılır.
4. Hədə-qorxu ilə tələb etmə (CM-nin 182-ci maddəsi)
182-ci maddə hədə-qorxu ilə tələb etməni özgə əmlakını və ya əmlak hüququnu vermək tələbi kimi müəyyən edir; bu tələb zor tətbiq etmə, əmlakı məhv etmə və ya zədələmə, yaxud abırını ləkələyən məlumatları yayma hədəsi ilə müşayiət olunur.
Quldurluqdan fərqli olaraq, hədə-qorxu ilə tələbdə əmlak dərhal deyil, gələcəkdə verilməlidir; hədə də yalnız fiziki zor deyil, əmlakın məhvi və ya kompromat yayma kimi qeyri-zorakı formada da ola bilər. Cinayət tələb irəli sürüldüyü andan bitmiş sayılır — əmlakın faktiki verilməsi tövsif üçün şərt deyil.
| Meyar | Oğurluq (177) | Soyğunçuluq (180) | Quldurluq (181) | Hədə-qorxu (182) |
|---|---|---|---|---|
| Götürmə üsulu | Gizli | Açıq | Basqın (hücum) | Hədə ilə tələb |
| Zorakılıq | Yoxdur | Yox və ya təhlükəsiz | Həyat/sağlamlıq üçün təhlükəli | Hədə (zor, məhv, yayma) |
| Əmlakın verilməsi | Dərhal götürür | Dərhal götürür | Dərhal (məqsəd) | Gələcəkdə |
| Bitmə anı | Götürüb sərəncam imkanı | Götürüb sərəncam imkanı | Basqın anı | Tələbin irəli sürülməsi |
| Predmet | Əmlak | Əmlak | Əmlak | Əmlak + əmlak hüququ |
«Oğurluq, soyğunçuluq və quldurluğa dair işlər üzrə məhkəmə təcrübəsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 3 mart 2005-ci il tarixli 1 nömrəli Qərarı bu cinayətlərin əsas və tövsifedici əlamətlərini, gizliliyin meyarını, zorakılığın həddini və bitmə anını ətraflı izah edir. Bu qərar 1999-cu il 14 may tarixli əvvəlki qərarı əvəz edib və sonradan dəyişikliklərə məruz qalıb.
Konstitusiya Məhkəməsi 177-ci maddənin tətbiqi ilə bağlı, o cümlədən yaşayış sahəsinə və ya saxlanc yerlərinə qanunsuz daxil olma əlamətinin şərhinə dair hüquqi mövqe formalaşdırıb (9 iyun 2011-ci il tarixli Qərar). Bu mövqeyə görə daxil olma həm açıq, həm gizli formada — maneələri aradan qaldırmaqla, müqaviməti qırmaqla və ya aldatma yolu ilə həyata keçirilə bilər.
Sərhəd halları (ən çox səhv buradadır)
Soyğunçuluq nə vaxt quldurluğa çevrilir?
Açıq talama zamanı tətbiq edilən zor həyat və sağlamlıq üçün təhlükəli həddə çatdıqda (məsələn, boğmaq, bıçaq yarası vurmaq) əməl artıq soyğunçuluq deyil, quldurluq kimi tövsif olunur.
Gizli talama açığa çıxarsa?
Oğurluq zamanı təqsirkar aşkar olunub, buna baxmayaraq əmlakı götürməyə açıq davam edirsə, əməl soyğunçuluğa; bu zaman təhlükəli zor tətbiq edirsə, quldurluğa keçir.
Quldurluq və hədə-qorxu ilə tələbin fərqi?
Quldurluqda hədə dərhal reallaşır və əmlak elə oradaca götürülür; hədə-qorxu ilə tələbdə isə tələb gələcəyə yönəlir («sabaha kimi gətir») və hədə qeyri-zorakı (kompromat, əmlakın məhvi) də ola bilər.
Praktiki nümunələr
- Oğurluq: Cibgir avtobusda sərnişinin pul kisəsini hiss etdirmədən götürür → gizli talama (CM 177).
- Soyğunçuluq: Şəxs küçədə qadının çantasını qapıb qaçır, qadın görür → açıq talama, təhlükəsiz (CM 180).
- Quldurluq: Cani bıçaqla hədələyib qurbanın telefonunu alır → həyat üçün təhlükəli hədə ilə basqın, basqın anından bitmiş (CM 181).
- Hədə-qorxu ilə tələb: «Sabaha kimi 1000 manat gətir, yoxsa videonu yayacam» → gələcəyə yönəlmiş tələb + kompromat hədəsi (CM 182).
Əlaqəli mövzular
› Cinayətlərin təkrar törədilməsi, residivi və məcmusu (talama cinayətlərində təkrarın xüsusi qaydası — 177-ci maddənin Qeydi)
› Oğurluq və dələduzluq (178) arasında fərq
› Cinayətin subyekti və obyekti
Yekun
Tövsifin açarı üç sualdadır: əmlak gizli, yoxsa açıq götürülüb? Zorakılıq həyat üçün təhlükəli olub, yoxsa yox? Əmlak dərhal, yoxsa gələcəkdə verilməlidir? Bu üç meyar oğurluq, soyğunçuluq, quldurluq və hədə-qorxu ilə tələbi dəqiq ayırır.
Qeyd: Maddələrin tövsifedici bəndləri (məs., 180.2.4, 181.2.x) və miqdar həddləri vaxtaşırı dəyişdirilir. Hökm və ya rəsmi sənəd hazırlayarkən e-qanun.az saytındakı qüvvədə olan redaksiyanı əsas götürün.
